ولادت و نسب:

حاج سيد احمد خوانساری فرزند سيد يوسف و نوه سيد حسن معروف به «ميرزا بابا» امام جمعه خوانسار که نسب شريفشان با سی واسطه به حضرت امام موسی بن جعفر (ع) می رسد. از مراجع بنام جهان تشیّع و اساتيد معروف حوزه ها بود.
سيد احمد، در 18 محرم 1309 ق. در شهر خوانسار، در خانواده ای روحانی ديده به جهان گشود. پدرش سيد يوسف از فقها و علمای معروف خوانسار بود. وی تحصيلات خود را در اصفهان نزد آيت الله ملا حسين علی تويسرکانی به پايان برد و به خوانسار مراجعت کرد و به تبليغات دينی و افاضات روحی اشتغال ورزيد.
ايشان مقداری از رياضيات و علوم مقدماتی و سطح را در زادگاه خويش از محضر علمای بزرگ آن سامان، چون: برادر والامقام خود آيت الله سيد محمّد حسن (متوفای 1337 ق) و نيز شوهر خواهرشان آيت الله سيد علی اکبر خوانساری فرا گرفت. سپس برای ادامه تحصيل به اصفهان مهاجرت نمود و در آن شهر از محضر آيات: سيد محمّد صادق اصفهانی «خاتون آبادی» و ملا عبدالکريم گزی و ميرزا محمّد علی تويسرکانی، خارج فقه و اصول خواند.
سپس در اراک در ابحاث فقه و اصول آيت الله حاج شيخ عبدالکريم حايری يزدی شرکت جست و نهايت استفاده را نمود.

اقامت در قم

بعد از اين که آيت الله حايری (ره) به قم آمد و حوزه علميه را تأسيس نمود ، مردم اراک از ايشان تقاضا نمودند که خوانساری به جای ايشان اقامه جماعت کند و امور دينی مردم را اداره نمايد. آیت الله حايری هم با اين تقاضا موافقت کرد.
آيت الله شيخ محمّد علی اراکی نقل فرموده بودند که: آیت الله حايری تقريباً بعد از شش ماه از عزيمت شان به قم در جلسه ای فرمودند که: ما می خواستيم آقای سيد احمد خوانساری اعلم علمای شيعه باشد و لکن ايشان قناعت کردند که اعلم علمای اراک باشند. به مجرد اين که خوانساری اين قضيه را شنيده و متوجه شدند که رضايت حايری در اين است که ايشان در قم باشند، همان روز عازم قم شده و در اين شهر اقامت گزيد.
وی دروس حکمت را از محضر حکيم متأله ميرزا علی اکبر حکمی يزدی «تجلّی» بهره مند شد. خوانساری پس از دو ماه از ورودشان به قم، آيت الله حايری محل اقامت نماز جماعت خود را ـ در مدرسه فيضيه ـ به ايشان تفويض کرد، و در اولين نماز جماعت هم شرکت جست و به ايشان اقتدا نمود.
خوانساری در مدتی که در حوزه مقدسه قم توقف داشت، از احترام خاصی برخوردار بود، و از مدرسان و فضلای بزرگ حوزه به شمار ميرفت.

تدریس‏

آیت الله سید احمد خوانساری ابتدا به تدریس سطوح و آنگاه خارج فقه و اصول پرداخت. علاوه بر آن از اساتید خط و ریاضیات نیز به شمار می‏رفت و در تهران طالبان دانش دین در محضرش دروس خارج فقه را می‏آموختند. یکی از معاصران وی می‏نویسد: در مسجد مزبور(سید عزیز الله) به اقامه جماعت و تدریس فقه استدلالی مشغول و تاکنون همه روزه ساعت ده صبح اکثر علماء تهران به مباحثه ایشان حاضر شده و استفاده می‏نمایند. او همواره به مطالب مهم می‏پرداخت و جزئیات را به دانش طلبان وا می‏گذارد. شاگردانش اکنون نیز از کاوش دقیق ظرایف و زوایای مطلب توسط استاد خویش سخن می‏گویند.
او در بحث به مبانی عالمان گذشته توجه ویژه داشت نظریات آنان را به نقد می‏کشید. از جمله در مباحث او بارها سخنان آقا ضیاء و مرحوم نائینی مورد بحث و کنکاش قرار می‏گرفت.

شاگردان‏

از حوزه تذریس آیة الله خوانساری شاگردانی توانمند و مجتهدینی ارزشمند به جامعه علمی و حوزه تقدیم شد. برخی از شاگردان او در قم عبارتند از:
1-جلال طاهر شمس 2- ستوده 3- شیخ علی پناه اشتهاردی 4- سید محمد باقر سلطانی 5- سید موسی صدر 6- سید علی منتظری 7- شهید مرتضی مطهری 8- سید محمد باقر ابطحی 9- سید محمد علی ابطحی 10- سید رضا صدر و 11- سید عبدالله شبستری.
از پرورش یافتگان علمی مکتب او در تهران نیز می‏توان به سیدرضی شیرازی، مجتهدی، محمود انصاری، محمد تقی شریعت مداری، حسن خسروشاهی و میرزا هادی (حاجی) (متوفی 1377 کربلا) اشاره کرد.

اقامت در تهران

در رابطه با عزيمت ايشان به تهران، علامه شيخ آقابزرگ تهرانی (ره) می نويسد: در محرم 1370 ق. که علامه حاج يحيی سجادی وفات کرد، اهالی تهران از آيت الله بروجردی تقاضا کردند که: شخصيت با کفايتی را به تهران اعزام دارند تا در مسجد حاج سيد عزيزالله، اقامه نماز کرده و به امور دينی مردم بپردازد. آيت الله بروجردی، ايشان را به تهران فرستاد.
خوانساری تا آخر عمر پُر برکتش در مسجد سيد عزيزالله تهران به اقامه نماز جماعت و تدريس خارج فقه مشغول بود و عمر پُر ثمر خود را در خدمت به اسلام و حوزه های علميه سپری نمود. آيت الله سيد عبدالله شبستری جزو ملازمان خاص ايشان بود و سال ها از درسشان بهره مند شده اند.

مرجعيت و تأليفات

بعد از وفات مرجع کبير آيت الله بروجردی (ره)، جمع کثيری از مردم ايران و برخی از کشورهای ديگر، به ايشان رجوع کرده و از ايشان تقليد نمودند. شهرت علمی اش بر کسی پوشيده نبود و همواره فقهای نجف نيز احترام خاصی برايش قايل بودند.
از تأليفات ايشان می توان به عناوين زير اشاره کرد:
1 ـ العقايد الحقه، در علم کلام.
2 ـ جامع المدارک فی شرح المختصر النافع، که فقه استدلالی منقّح و مهذّبی است و جامع بين وجازت لفظ و دقت و تحقيق در مطالب می باشد، در هفت جلد.
3 ـ حاشيه بر عروة الوثقی.
4 ـ حاشيه بر مناسک حج (اثر شيخ انصاری).
5 ـ رساله عمليه، به زبان های فارسی و عربی.
6 ـ رساله مناسک حج.

ویژگی‏های اخلاقی

1- زهد و ساده زیستی‏او الگوی اخلاق برای نسل دیروز و امروز بود. با داشتن مقام علمی والا هیچگاه اصول اخلاقی را فراموش نمی‏کرد. چنان مهر اهل بیت در جانش نفوذ کرده بود که کردارش نیز بوی علوی می‏داد. بعد از گذشت سالها خوشه چینان مکتب سید از زهد و ساده زیستی او به عنوان مشخصه اصلی زندگی اش یاد می‏کنند.
با اینکه وی پرداخت شهریه هنگفت طلاب تهران، مشهد، قم و نجف را بر عهده داشت هرگز در آن‏ها تصرف نکرد و تا آخرین لحظه‏ای که در قید حیات بود، خانه‏ای هر چند محقر تهیه نکرد و عمرش را در منزل استیجاری گذراند. شاگردان او اکنون نیز از فرشهای نخنمای خانه‏اش یاد می‏کنند و نشانه‏های بسیاری از زهد و ساده زیستی در زندگی او را به ما نشان میدهند.
2- احتیاطحضرت آیة الله خوانساری، احتیاط، را حق مسلم زندگی خود قرار داده بود. آیة الله ابو طالب تجلیل می‏گوید: احتیاط او در امور شرعی زبانزد عام و خاص بود. تا آنجایی که وجوهات شرعیه را هرگز در منزل نگاه نمی‏داشت و آن را نزد یکی از تجار امین می‏گذاشت و به نیازمندان حواله می‏داد تا به این طریق احتمال هر نوع تصرف در آن پولها از بین برود. در امور سیاسی نیز همین شیوه را پیش گرفت‏
3- تواضع‏هر تازه وارد ابتدا با قامت ایستاده او مواجه می‏شد. به احترام همه می‏ایستاد و مخصوصا برای سادات احترام بیشتری قائل بود. به دید و بازدید تمام علماء می‏رفت، هیچگاه در مجلس تکیه نزد و چهارزانو ننشست و کمال ادب و تواضع را مبذول داشت و آنگاه که امام به ایران آمد، باوجود کهنسالی به دیدارش شتافت و پیروزی نور بر سپاه جهل را تبریک گفت.
4-عرفان و کراماتیکی از فضلای حوزه علمیه آنگاه که از عرفان و کسب مقامات سید احمد سخن به میان آمد ماجرای عمل جراحی او را یادآور شد که:
سید طبق اصول استنباطی خود معتقد بود مجتهد و رمجع تقلید هیچ گاه نباید در حال بیهوشی باشد در غیر این صورت بعد از به هوش آمدن، تمام مقلدین باید دوباره نیت تقلید از او کنند. به انی خاطر وقتی نیاز به عمل جراحی پیدا کرد، اجازه نداد او را بیهوش کنند. سروره‏ای از قرآن را شروع کرد. تا سوره‏اش تمام شد، عمل جراحی نیز پایان پذیرفت بی آن‏که نشانه‏ای از احساس درد در سیمای ملکوتی اش نمایان شود.
نویسنده محقق محمد شری رازی از قول یکی از معتمدین درباره مقام عرفان و اتصال به ماوراء عالم امکان سید می‏نویسد: او صاحب بینش و بصیرت خاص خویش بود... یکی از بازرگانان مورد اعتماد تهران می‏گفت: روزی در خدمت ایشان بودم و هیچ کس دیگر نبود آقا ناگاه فرمود: فردی در خانه است و خواسته‏ای دارد. عرض کردم: اقا کسی زنگ نمی‏زند. فرمود: چرا کسی هست این پاکت را به او بدهید تا برود. پاکت را گرفتم و جلو در آمدم، شخص محترمی را دیدم که قدم می‏رند. او را صدا کردم و گفتم شما زنگ زدید؟ گفت خیر. پرسیدم کاری دارید گفت آری، همسرم بیمار است و برای بستری شدن هشت هزار تومان کسری دارم... پاکت را به او دادم. او همانجا باز کرد و پولها را شمرد. درست هشت هزار تومان بود.
5- عدالت‏عظمت شخصیت او تا آن حد است که آیت الله العظمی حائری درباره ش می‏گفت: اجتهاد را به هر معنی تفسیر کنیم، آیت الله خوانساری مجتهد بود و عدالت را به هرگونه معنی کنیم، او عادل بود. امام رحمة الله علیه نیز آنجا که به جامع المدارک استناد می‏کند، به مقام علمی و تقوا و احتیاط آیت الله سید احمد خوانساری اشاره کرده و از او به بزرگی نام می‏برد.

وقايع سال 1342 شمسی

آيت الله خوانساری همراه ديگر علما، نسبت به حوادث سال 1342 ش. شرکت نمود. از جمله در بازار تهران ـ در پی اعتراض به دستگاه حاکم ـ مورد هجوم پليس و مأموران امنيتی قرار گرفت و مقداری از ناحيه پا جراحت برداشت. اعلاميه های متعددی در همان روزها از طرف ايشان منتشر شد که نمونه های از آن را منعکس می کنيم:
بسم الله الرحمن الرحيم
انا لله و انا اليه راجعون
الحمد لله رب العالمين و الصلاة و السلام علی خير خلقه محمّد و آله الطاهرين و لا حول و لا قوة الاّ بالله العلی العظيم.
حوادث اسف آور يکی دو روز اخير که منجر به قتل و جرح يک عده مردم بی گناه، و توقيف حضرت آيت الله خمينی و آيت الله قمی و ديگر آقايان شده است، موجب کمال تأثر و تأسف حقير گرديد. با کمال تعجب مشاهده ميشود مسئولين امنيت کشور با نهايت گستاخی حضرات آقايان مراجع و علمای اعلام (دامت برکاته) را موافق اموری که مباينت آن ها با شرع مطهر، محرز و مکرر تذکر داده شده است، جلوه می دهند.
حقير در اين موقع حساس لازم می دانم اوليای امور را متذکر سازم. انجام اين گونه اعمال ضد انسانی نسبت به حضرات علمای اعلام و قتل و جرح مردم بی پناه، نه تنها موجب رفع غايله نخواهد بود، بلکه جز تشديد امور و ايجاد تفرقه و وخامت اوضاع، اثر ديگری نخواهد داشت. موجب کمال تأسف است که بايد حريم مقدس اسلام و روحانيت از طرف اوليای امور، اين چنين مورد تجاوز قرار گيرد. انا لله و انا اليه راجعون. از خداوند متعال عز اسمه مسألت دارم که اسلام و مسلمين را در کنف عنايات خود از همه حوادث مصون و محروس بدارد. و ما توفيقی الا بالله عليه توکلت و اليه انيب.
الاحقر احمد الموسوی الخوانساری - 13 محرم 1383 ق.

رسیدگی به زندانیان‏

شخصیت سیاسی و نفوذ اجتماعی آیت الله خوانساری موجب می‏شد در سخت‏ترین شرایط که دیگران قدرت ابراز نظر نداشتند وی دست به اعمال نظر بزند. از این رو آنگاه که گروه عمده‏ای از علما مانند حاج باقر قمی، سید علی نقی تهرانی، سید محمد علی سبط و آیت الله فلسفی در زندان به سر می‏بردند به دیدارشان شتافته موجبات آسایششان را فراهم سازد. آیت الله فلسفی در خاطرات خود (ص 278) می‏نویسد:
معلوم شد که در بیرون منعکس شده است وضع ما در زندان چگونه است و بعضی رفته‏اند از آیت الله سید احمد خوانساری خواهش کرده‏اند که شما بروید و با زندانیها ملاقات کنید. قصد ساواک این بود که ما را به جای مناسبی ببرند و برای آیت الله خوانساری وانمود کنند که جای زندانیها اینجاست. آنچه شنیده‏اید حقیقت ندارد...
پس از آن ملاقات اجازه دادند برای بعضی‏ها که وضع مزاجی خوبی نداشتند از منزل غذا بیاورند.

رحلت جانسوز :

سرانجام اين عالم بزرگوار پس از 96 سال عمر با عزت و عزلت، بر اثر کسالت در اولين ساعات بامداد روز شنبه 27 ربيع الثانی 1405 ق. مطابق با 29 دی 1363 ش. در پی بيماری ندای حق را لبيک گفت و به ديار باقی شتافت. ارتحالش عالم اسلام و حوزه های علميه را عزادار ساخت.
مردم مسلمان تهران که از ارتحال اين عالم جليل القدر اطلاع حاصل کردند، اطراف بيت ايشان اجتماع کرده، و به سينه زنی و عزاداری پرداختند. سپس با احترام فراوان و شرکت گسترده در تشييع، پيکر پاکش، جهت خاکسپاری به شهر قم انتقال يافت و بعد از تشييعی کم نظير، با شرکت مراجع تقليد و علما و طلاب حوزه علميه و کليه طبقات، حضرت آيت الله گلپايگانی بر جنازه اش نماز گزارد و در حرم حضرت فاطمه معصومه (س) در قم مقدس به خاک سپرده شد. روحش شاد.
امام خمینی (ره) در بخشی از پیام خود به مناسبت رحلت ستاره آسمان فضائل سید احمد خوانساری، نوشت:
این عالم تجلیل و بزرگوار و مرجع معظم که پیوسته در حوزه‏های علمیه و مجامع متدینه، مقام رفیع و بلندی داشت و عمر شریف خود را در راه تدریس و تربیت علم و عمل به پایان رسانده حق بزرگی بر حوزه‏ها دارد.
چه که با رفتار و اعمال خود و تقوا و سیره خویش پیوسته در نفوذ مستعده مؤثر و موجب تربیت بود.
آیت الله گلپایگانی نیز در بخشی از اعلامیه خود زوایای گوناگونی از فضائل او را بیان کرد.
با کمال تأسف رحلت مرجع عالیقدر، بقیة السلف و اسوه فضائل و تقوا و فقیه اهل بیت(ع) ، حضرت آیت الله آقای حاج سید احمد خوانساری(ره) را به آستان اقدس حضرت بقیة الله(عج) و به محاضر علمای اعلام و حوزه‏های علمیه و به عموم ملت مسلمان و شیعه جهان تسلیت عرض میکنم. آن فقیه روحانیت در علم و عمل و مخالفت هوی و اطاعت مولی و ترک اقبال به دنیا و انقطاع الی الله و جامعیت علمی و تدریس و تألیف عبادت و تواضع در بیش از نیم قرن مشار بالبنان و مسلم بود…

تحلیلی جزئی از دو تسلیت مهم:

این دو اعلامیه تسیلت از دو سید سند و دو مرجع معتمد و بزرگوار كه هر دودر یك مكتب و در یك مدرس و پیش یك مدرس و معلم تعلیم دیده اند، در حق یك همدوره و همكلاس و هم مكتب و هم محضر سند گویا و نشانه بس مستحكم درعظمت شان و علو مقام آن فقیه ربانی و مجتهد صمدانی می باشد كه طوبی له و حسن مب.
امام بزرگوار در حق ایشان می نویسند: «او با رفتار و اعمال خود و تقوا و سیره خویش پیوسته در نفوس مستعده مؤثر و موجب تربیت بود».
این سخن نشانگر آن معنی است كه خود عمل منهای سخن و نطق، سازنده است و كارساز آن فقیه بزرگوار چندان اهل سخن و بیان و نطق و گفتار نبود، اما عمل و تقوای بوذری و زهد و پارسایی بحر العلومی، و قداست و نزاهت مقدس اردبیلی را در عصر مادیات و در مرز تزاحم امیال و شهوات نفسانی، یعنی قلب بازار تهران را داشت، به حدی كه با سیره عملی خویش مردم را به معنویت اسلام و حقانیت روحانیت و تقوی جلب می نمود، نه با بیان و گفتار.
اما اعلامیه آیه اللّه العظمی گلپایگانی، موج بلندتر و سوز بیشتری دارد نشان می دهد كه جایگاه او در قلب وی مؤثرتر و جانكاهتر بوده است جایی كه در آغاز اعلامیه می نویسد: «شكاف غیر قابل انسداد و شكست غیر قابل جبران به حریم دین و مرز روحانیت اسلام وارد آمده است كه هرگز قابل جبران نیست» و آنگاه از وی به عنوان یادگار سلف و ذخیره گذشتگان و الگوی فضایل مخالف هوی و هوس و مطیع امر مولی و تارك دنیا و منقطع الی اللّه و جامع بین علم و عمل یاد می كند، نشانه ها واماراتی كه امام (ع) در مرجع تقلید تعیین فرموده اند، و نكته مهم تر آنجا است كه می فرمایند: «ایشان بیش از نیم قرن با این اوصاف و صفات، بین اقران و امثال مشارالیه بالبنان و مسلم بین اقران و نظایر بوده است» طبیعی است رخنه ای كه با چنین ضایعه ای به اركان دژ اسلام رخ دهد، به این زودیها قابل جبران نخواهد بود.